Грибовка Фестиваль
logotype

"Чүглүг" чагааларга...

mengi-75@mail.ru

Тыва үжүктер

Бээр бас ҢҮӨ!

Тыва Википедия

 

Башкылар

Экии, хүндүлүг башкылар! Сайт кылдырар күзелдиг башкылар бар болза tuva@mail.ru че бижиптиңер.

Чижээ: менги.башкы.рф азы mengi.bashky.ru ышкаш боор.

Хүндүткел-биле, Эраст Хертек.

Тыва солуннар

ЫНАКШЫЛДЫҢ ЫРЫ PDF Печать E-mail
Рейтинг пользователей: / 0
ХудшийЛучший 
Автор: Меңги Ооржак   
10.01.2014 18:36

Борис ОНДАР.

"Шын" № 1 (18428) 2014 чылдың январь 4

Эрткен чүс чылдың 70 чылдарында бистиң Ийме суурга «Чүшкүрбейн баарың ол бе?» деп ырны аныяктар дыка ырлажыр чүве. Ол ырны ырлаптарга-ла, ооң иштики чараш чурумалы каракка чуруттунуп, кударанчыг аялгазы сеткил-чүректи куюмнадып эгелээр. Ук ырның кол темазы – чедимче чок ынакшыл. Бо таварылгада ынакшыл чеже-даа чедимче чок болза, ол кайгамчык. Бир-ле дугаарында боду ынак болуру эргежок чугулазын ол ыр сөзү-биле-даа, аялгазы-биле-даа чугаалап турар. Сеңээ эвес-даа болза, сен ынак болуруңга, ол кайгамчык, чуруттунмас, бижиттинмес чараш медерел сээң бодуңда болуп, ол сени катаптаттынмас күзелдерге, бодалдарга, чаагай көрүштерге эккээр.

Бо «Чүшкүрбейн баарың ол бе?» деп ырыда Ынакшыл биле Идегел ийи угбашкы бот-боттарын деткижип турар. «Кедээр чыраан чаңгыс Шолбан херечи бооп чырып турда» дужуп келген оол, кыс — ийи аныяк кижилерниң чүректери каттыжып, ынакшылдың одаан кыпсыпкан.

Даартазында кежээ ол кайгамчык одагга чүгле бирээзи келген. Та оол келген, та кыс келген? Ол дугайын ыр чугаалавайн турар. Кым-даа болгай-ла. Маңаа кол чүүл – ынакшаан кижи. Анаа кижи эвес, ынакшаан кижи. Өскези келбээн. Та оол кижи, та кыс кижи келбээн? Канчап барган? Аарый-аржый берген бе? Озал-ондакка таваржы берген бе? Чедип келген чаңгыс кижи дүвүреп, муңгарап-деңгереп эгелээн. Ынчалза-даа ол ынак эжи чедип кээр боор дээш манап-ла, манап-ла турган. Ооң чедип кээр оруунче идегел-биле көрүп-ле турган. Шак ынчаар Идегел угбазы Ынакшылга дуза кадып чедип келгени ол. Манаашкындан ынакшаан кижиниң сеткил-чүрээ чалбыышталып, хып эгелээн. Шак ынчаар Идегел биле Ынакшыл ийи угбашкы ол кайгамчык одагны өжүрбейн, одап, ыры бооп чурттап чоруурлары ол.

Канчап билир, ырның уламчызын амыдырал бир янзы кылдыр ырлап уламчылаан чадавас. Көөрге-ле, куда дүжүрген, өгленген аныяктар-ла көвей чоржук. Оларның бирээзи үстүнде ырывыстың маадырлары чадавас. Чиде берген оол азы уруг хенертен чедип келгеш, ынакшылдың токпак-ыяштарын демги одагже киир каай берген боор. Кайгамчык одагның чылыынга, чырыынга ынакшаан ийи кижи дөгеленип, куспактанчып, эргеленчип, амырап-ла олурганнар боор… «Ындыг бе?» деп херечи Шолбандан дүнелерде каш-даа катап айтырган мен. Ол ыыттавас болган. Чажырар болза, чажыргай аан. Чажыт болуп арткай аан. Харын эки. Улаштыр бодаар, тывар тывызык бар болурда. Чараш тывызык кажан-даа төнмес. Ынакшылдың одаглары чүректерге хып-ла турзунам!

Шак ол 70 чылдарда аастан аасче дамчып, Ийме суурнуң аныяктарының ынак ыры болу берген «Чүшкүрбейн баарың ол бе?» деп ырыны бодум элээди оол чорааш-ла ырлап чордум. Аялгазы кижиниң сеткил-чүрээнче кире бээр болгаш, доктааттынгыры, ырлаттынгыры-даа аттыг ыр болган. Ынчан арай тенек турган болгаш, сеткил-хөңнүмнү каастап, чүрээмни хей-аът киирип чораан ол кайгамчык ырны кым, кандыг кижи бижээнил деп айтырыгны бодумга салбайн турган мен. Ыр бичиилерни чараш чүүлге ынак кылдыр, ынакшылга бердинген, шынчы болур чоруктарга өөредир, кижизидер болгай. Сөөлүнде каяа-даа чорумда, барган черлеримниң аныяктары, чону ол-ла ырыны ырлажыр болган. Чүгле Иймеге эвес, бүдүн Тывага тарап нептерээн ыр-дыр деп ынчан билген мен.

Бистерде, чамдык номчукчуларда, (бодумну база аңаа хамаарыштырып тур мен) бир багай чаңчыл бар. Солун чечен чугаа, шүлүктү азы номну номчуп олура, оларның авторларын көрбес, херекке албас. Ынчангаш-ла ырлап өскен ынак ырымның авторларын талантылыг ыраажы Херел-оол Сииринниң тургусканы «Ынакшылым – оңмас чечээм» деп эң нептереңгей, билдингир, тааланчыг ырлар чыындызындан душ бооп көрүп каан мен. Ында «Чүшкүрбейн баарың ол бе?» деп ырның сөзүнүң автору Өөлет Чиңмит, аялгазы Борис Чамбыттыы болган.

Шак ынчаар бичиимден тура, өөрүм-биле кады ырлап өскен ынак ырымның авторун көөр, ооң холун тудар, аңаа мөгеер, ооң дугайында чылыг сөстү чугаалаар аас-кежиктиг болганымга өөрүп тур мен.

Ол 1946 чылдың август 28-те Бай-Тайга кожууннуң Көп-Сөөк сумузунга төрүттүнген. Чажындан-на ада-иезинден чарлып, өскүс өскен. Ак-Туругнуң өскүстер бажыңынга өзүп, аңаа ортумак школаны 1963 чылда дооскан. Бичии өскүс Бористиң салым-чолунга онзагай идиг, угланыышкын болуп турган чүүл – Чаа-Хөл, Yрбүн-Кашпал чурттуг кайгамчык салым-чаяанныг композитор Солаан Базыр-оолдуң ук школага үргүлчү аалдап кээп турганы. Ооң ачызы-биле ынчан-на бичии оол, чаңгыс-даа нота билбес хирезинде, ырларның сөстерин, аялгаларын чогааткаш, баянга боду ойнап, школага көрүлделерге күүседип турган. Күзээр, күзевеске-даа, салым-чаяан боду-ла кижини тускай мергежилге эккээр болгай. Композитор болурунуң ора-сомазы бичии Бориске ынчан-на көстүп турганы ол. Шак ынчаар ол Солаан Базыр-оол, Дукар Базыр-оол, Бегзи Каадыр-оол дээн чижектиг ат-сураглыг композиторларның хөгжүмүн дыңнап өскен.

Чогум хөгжүм талазы-биле тускай мергежил чедип алыр дээш Борис Салчаковичиниң элдептиг, харын-даа каттырынчыг чүүлдерге таваржып турганы дыка солун. Ортумак школаны Ак-Туругга дооскаш, ол Кызылдың музыка училищезиниң (ынчан ынчаар адап турган) баян клазынче өөренип кирип алган. Бир катап шеригден эжи келгеш, ниити чуртталга бажыңынга 7 оолга бир шил кызыл арага куткан. Чаа-ла ижер деп олурда, директор А.А.Панов тудуп алгаш, шуптузун училищеден үндүрүпкен. Өскүс кижи кайнаар баарыл? Кызылдың садыг училищези чурттаар чер-даа бээр, чемгерер, хепкерер деп дыңнааш, ынаар кирип алган. Аңаа өөренип турда, та чүге чүве ийик, аңаа 6 ай хуусаалыг баян курузу база ажыттынган. Аныяк оол Борис ынаар база өөренип кирип алган. Илья Мохов дээр эжи-биле баян клазын база училищени чүгле тергиин демдектерлиг доосканнар. Илья Мохов ам-даа Шагаан-Арыг хоорайда уран чүүл школазында башкылап ажылдап чоруурун ол өөрүшкү-биле чугаалап олурду.

Училищени дооскаш-ла, ол (садыглап ажылдаваан) катап-ла Кызылдың уран чүүл училищезиниң (ону ол өйде ынчаар чаарты адаан) композитор салбырынче өөренип кирип алган. Аныяк эрниң хөгжүм талазы-биле быжыг, ханы билиг чедип алыр дээш кызып чораанын ол безин херечилеп турар. Башкызы ССРЭ-ниң Улустуң артизи Алексей Чыргал-оол болган. Ынчап чоруй ону Кызылга 1967 чылда чаа ажыттынып эгелээн филармонияже уран чүүл удуртукчузу кылдыр ажылдадып чоруткан. Студент оол башкы чок арткаш, училищени каар ужурга таварышкан. Оон Бай-Тайга чуртунче чанып келгеш, районнуң Культура бажыңынга баянистеп, уран чүүл удуртукчузу болуп ажылдап чоруп тургаш, Кызылдың уран чүүл училищезин 1984 чылда ам мырыңай режиссер болуп, бот-өөредилге-биле 1992 чылда Улан-Удэ хоорайның культура институдун дооскан.

Нота езугаар ырлар бижиирин ол 1966 чылда-ла эгелей берген. Ынчан Монгуш Доржунуң «Шолбан», Өөлет Чиңмиттиң «Чүшкүрбейн баарың ол бе?» Куулар Сарыг-оолдуң «Болчагда кыс» деп сөстеринге баштайгы ырларны үндүргүлээн. Ам-на бүдүн Тывада тараан аныяктарның ынак ырызы «Чүшкүрбейн баарың ол бе?» деп ырның тывылган төөгүзү-биле таныжа кааптаалыңар.

Аныяк композитор Борис Салчакович Өөлет Чиңмиттиң «Чүшкүрбейн баарың ол бе?» деп шүлүүн ыр кылдыр аялга чогаадыры-биле шилип алгаш, чоруп турган. Ол шүлүктү үргүлчү катап-катап номчуп, тааржыр аялгаларны дилеп турган. 1967 чылда Кызыл хоо­райның Ленин кудумчузунда амгы ИХЯ-ның эмнелгезиниң бажыңы ынчан эмчи училищезиниң ниити чуртталга бажыңы турган. Суббота санында аңаа танцы боор. Борис Салчакович ол танцыларны баян-биле үдеп бээр турган. Бир чай аразында ол арыг агаар тынып аар дээш даштыгаа үнүп келген. Херим артында бир-ле кижиниң ыглаан, ишкиртинген үнү дыңналы берген. Ынаар харай бээрге, ында дыка чараш, аныяк кыс ыглап турган. Топтап көөрге, чиңге-чиңге салааларлыг холдары-биле хөрээн туттунуп алган турган уругнуң карактарындан чаштар сааңайндыр төктүп турган. Аныяк композитор сактырга, чалыы назын боду ынакшылдың муңгаранчыг ырызын ырлап турган ышкаш болган. Кайгамчык аялга шак ынчаар төрүттүнген. Ол аялга Өөлет Чиңмиттиң «Чүшкүрбейн баарың ол бе?» деп шүлүүнге тааржы берген. Аныяк композиторга амыдырал ук шүлүктүң утказын херек кырында көргүзүп, чаа аялга чогаадырынга дузалаан.

Борис Салчакович ол уругну ооң соонда кажан-даа көрбээн. Бир эвес таваржып келген болза: «Сээң муңгаралың халас барбаан. Ыры кылдыр хуула берди, дуңмам» — деп чугаалаар ийик.

Бо «Чүшкүрбейн баарың ол бе?» деп ыр ээзин, Б.С.Чамбытты, бир катап бөлүк хулиганнардан камгалаан. Борис Салчакович улуг композитор Чүлдүм-Сүрүң Базыр-оол-биле бир катап кежээ орайтай бергенде хоорайда аалчылар бажыңынче бар чорааннар. Хенертен оларның оруун караңгы черге 6-7 хире аныяк эзирик оолдар дуй турупкан. Yптээр, эттээр сорулга-биле оларны тудуп алгаш, карманнарын үжеп эгелээннер.

Борис Салчаковичиниң карманындан Куулар Сарыг-оолдуң «Болчагда кыс» деп сөзүнге бижээни ырны парлаан «Шын» солуннуң үзүндүзү уштунуп келген:

— Бо чүңүл? Ыры бижиир чүве сен бе? — деп, оолдарның бирээзи хөректээн.

— Ийе, ырлар бижиир Борис Чамбыт деп акыңар мен-дир мен.

— «Чүшкүрбейн баарың ол бе?» деп ырны силер бижээн силер але, акый? — деп, оолдарның бирээзи дүвүреп айтыра берген.

— Ийе. Мен бижээн мен, дуңмаларым.

Кежээлеп турган оолдарның аксы хак дээн.

— Сээң ырың эвес болза, ат-ла болур частывыс. Чүгле кижиниң эки эжи, аъды, ыды ону камгалаар эвес, эки ыры база ээзин камгалаар деп чүвени бо хүн көрдүвүс деп, хоочун композитор Чүлдүм-Сүрүң Базыр-оол чугаалаан.

Композитор кижи аялганы канчап чогаадыптарыл? Чаа аялга кайыын чедип кээр чүвел? Ук айтырыгга Борис Салчакович мынчаар харыылады: «Кижиниң сеткили долгандыр бойдус-биле быжыг харылзаалыг. Композитор кижи чаа аялганы бойдустан, амыдыралдан «дыңнап аар».

Борис Салчакович Чамбыт ам-даа аныяк. Ооң чогаадыкчы оруу ам-даа узун. Ынчангаш аңаа улуг-улуг чедиишкиннерни күзеп каалыңар.

Обновлено 10.01.2014 18:46
 
Солун-дур бе? Эштериңге чугаала:

Добавить комментарий


Защитный код
Обновить

Үлегер домактар

Аныяаңдан адың камна

Бак сагыш башка халдаар

Далашкан күске сүтке дүжер

Тывызыктар

Тывызыым дытта, тоолум дошта

Итпе, итпе, кузуптар мен

Ашак-кадай чогушкан, аал ишти тоттурган

Тариналар

ОМ МАНИ ПАД МЕ ХУМ

ОМ ТАРЕ ТУУ ТАРЕ ТОРЕ СУУ ХАА

ОМ АРА БАЗА НАДИ