Грибовка Фестиваль
logotype

"Чүглүг" чагааларга...

mengi-75@mail.ru

Тыва үжүктер

Бээр бас ҢҮӨ!

Тыва Википедия

 

Башкылар

Экии, хүндүлүг башкылар! Сайт кылдырар күзелдиг башкылар бар болза tuva@mail.ru че бижиптиңер.

Чижээ: менги.башкы.рф азы mengi.bashky.ru ышкаш боор.

Хүндүткел-биле, Эраст Хертек.

Тыва солуннар

10-11 класстарга тыва чогаалга чаа программа PDF Печать E-mail
Автор: Меңги Ооржак   
12.09.2012 08:12

Автору- Ооржак Лидия Хорагаевна.

Программаны сайтта кызыра парлаан. Бодуңарның санал-оналдарыңарны дарый, изии-биле бисче бижиириңерни диледивис. Ажылдың долу вариантызы-биле ном үнүп келирге, таныжар силер, башкылар. 5-6 класстарныын база парлаарын дилээр бис.

10 класс (70 шак)

Киирилде кичээл (1 шак)

XX вектиң 50-70 чылдарында тыва литератураның хөгжүлдези. Тыва чогаалдарда кол темалар болгаш чидиг айтырыглар. Ийиги салгалдың чогаалчылары.

Чогаалчыларының ийиги салгалының чогаадыкчы ажыл-чорудулгазының идепкейжээни.

Чогаал сайзыраарынга орус болгаш делегей чогаалдарының салдары.

Тыва литературлуг чечен критиканың болгаш литература шинчилээр эртемниң боттанып келгени.

 

Тыва литератураның ийиги үе-чадазы тыва чогаалдың сайзыралының бурунгаар депшилгениң чылдары.

 

 

I кезээ. “ӨЗҮМ-БААРЫМ ТУДУШ ЧЕРИМ…”

Тыва литературада төрээн черинге ынакшыл темазынга бижиттинген чогаалдар. Төрээн чер-чурт дугайында бижиттинген чогаалдарның тус-тус аяны, авторларның ук теманы чуруп көргүзеринге хамаарыштыр бот-тускайлаң көрүжү, туружу, оларның чогаалдарда илереп келгени.

Салгал аайы-биле шүлүкчүлериниң төрээн чер-чурт темазынга бижиттинген чогаалдарында ниити болгаш ылгалдыг чүүлдер.

СТЕПАН АГБАНОВИЧ САРЫГ-ООЛ

Намдары, чогаадыкчы ажыл-чорудулгазы (1 шак)

Шүлүк жанрының лира-эпиктиг аймааның шылгараңгай чогаалдары: “Алдын-кыс”, “Саны-Мөге” болгаш өске-даа.

С.Сарыг-оолдуң тыва проза болгаш шии жанрларының сайзыралынга киирген үлүг-хуузу. Чогаалдарының тыва улустуң аас чогаалы-биле сырый холбаалыы. Авторлуг тоолдары.

“Чечен биле Белекмаа” – баштайгы тыва либретто.

Бирги тыва уран-чечен фильмниң сценарийин бижииринге С.А.Сарыг-оолдуң киржилгези. С.А.Сарыг-оол – очулдурукчу, чогаал критиги.

С.А.Сарыг-оолдуң төрээн чер дугайында шүлүктери. “Аалда час”, “Байлак чуртум” (1 шак)

С.А.Сарыг-оолдуң философчу лириказы. Үрезинчигеш”, «Өскүстүң чалбарыы»

(1 шак)

С.Сарыг-оол «Аңгыр-оолдуң тоожузу» (3 шак)

Бирги номдан эгелер: “Кижи чугаалажып таныжар, аът киштежип таныжар”, “Чугааның эгези”, “Эргин кырында”, “Ием төрели оюнзак улус.

Ийиги номдан эгелер: “Чиктиг, солун чугаалар”, “Кода-суурлар өрттенген” .“Эр улус ...арга кирип адыг-бөрү-даа аглаай-ла“, ”Кижилер өскерилген”, Аревэге кирип алдым”, “Кызыл хоорай”.

Чогаал теориязы: Чечен чогаалдың кол-кол методтары (1 шак)

Чечен чогаалдын методтарының дугайында билиг. Чогаал методун илередиринин кол аргалары: чогаалдын шынныы, чогаалчының делегей көрүүшкүнү, чогаалчының уран мергежили база чогаадыкчы салым-чаяаны.

Литературлуг агымнар: барокко, классицизм, сентиментализм, романтизм, реализм, натурализм, символизм, авангардизм, модернизм, социалистиг реализм, постмодернизм.

Тыва литератураның хөгжүлдезинге литературлуг агымнарның салдары. Символизм. Социалистиг реализм. Модернизм. Постмодернизм.

САЛЧАК КАЛБАКХӨРЕКОВИЧ ТОКА

Намдары, чогаадыкчы ажыл-чорудулгазы (1 шак)

С.К.Тока – тыва литератураның үндезилекчилериниң бирээзи.

Документалдыг тоожулары: “Ада көрбээнин оглу көөр”, “Маадыр ие”, “Чоннуң оглу”, “Хайыраканчылар”. С.Токаның чогаалдарының темазының кол угланыышкыннары. С.Тока шиичи. “Херээжен”, “Узун-Кара, Семис-Кара”, “Дөңгүр-оол”, “Боттанган күзел” деп шиилериниң идейлиг утказы.

С.К.Тока – көскү күрүне ажылдакчызы. Өг-бүлезиниң кежигүннериниң Тываның культурлуг амыдыралынга киирген улуг-хуузу.

С.К.Токаның чогаадыкчы намдарынга хамаарыштыр критиктерниң аразында чөрүлдээлиг бодалдар.

«Араттың сөзү» (2 шак)

Ийиги номдан эгелер: “Он сургуул”, “Улуг ужар”.

Үшкү номдан эгелер: “Улуг Москва, амыр-ла”, “Улуг өөредилге эгелээн.”

КОНСТАНТИН ЧАНЗАНОВИЧ ТОЮН

Намдары, чогаадыкчы ажыл-чорудулгазы “Көгерим”, “Ыраажы кыс” ( 1 шак)

Тыва литератураның хөгжүлдезинге киирген үлүг-хуузу, салым-чаяанныг шүлүкчүнүң чогаадыкчы ажыл-чорудулгазының үндезиннери. Чогаалдарының улустуң аас чогаалы-биле сырый холбаалыы.

К.Тоюң “Ынакшыл болгаш өлүм” (2 шак)

Шүлүглелде чөрүлдээ, сюжеттиг шугумнар. Идей-тематиказының ханы уткалыы. Чогаалдың дылының чончу, бөдүүнү. Шүлүглелдиң ынакшыл темазынга бижиттинген өске чогаалдар-биле чүүлдешкээ.

ИРГИТ ҮЖИНЕЕВИЧ БАДРА

Намдары, чогаадыкчы ажыл-чорудулгазы. «Арзылаң Күдерек» (3 шак)

«Арзылаң Күдерек» - ийи номнуг төөгүлүг роман.

МОНГУШ БОРАХОВИЧ КЕНИН-ЛОПСАН

Намдары, чогаадыкчы ажыл-чорудулгазы (1 шак)

“Чүгүрүк Сарала” баштайгы тыва роман. Баштайгы тыва роман дугайында чогаал критиктериниң төөгүлүг доктаал-саавырлары.

«Чүгүрүк Сарала» (3 шак)

Чогаалдың бижиттингениниң төөгүзү.

Романның уран-чечениниң бедииринге сактыышкыннарның, монологтарның, диалогтарның, пейзажтарның, этнографтыг киирилделерниң ролю. Чогаалдың композициязы болгаш дылы.

Чогаал теориязы. Роман дугайында билиг (1 шак)

Тыва литературага роман жанрының тывылганы.

«Чүгүрүк Сарала» - бирги тыва роман. Тыва литературада роман жанрынын сайзыралы.

ОЛЕГ КАРЛАМОВИЧ САГАН-ООЛ

Намдары, чогаадыкчы ажыл-чорудулгазы (1 шак)

О.К.Саган-оол – сураглыг тыва прозачыларның бирээзи. Баштайгы проза чогаалы “Ужуражыышкын”. Очерктери “Малчын арат Сандый”, “Арат чоннуң мурнундан”. Очерктерниң төөгүлүг ужур-дузазы, уран-чечен онзагайы. О.К.Саган-оолдуң чогаалдарынын пафозу. Документалдыг тоожулары: “Баян-Таланың кижизи”, “Кежиктиг сылдыс”.

«Дөспестер» (3 шак)

Чогаалда мал ажылынга аныяктарның сонуургалын, бедик идепкейин көргүскени.

Романның идей-тематиктиг уг-шии. Романның дылы, уран-чечени.

МОНГУШ БАЯНОВИЧ ДОРЖУ

Намдары, чогаадыкчы ажыл-чорудулгазы. М.Доржу «Тыва аъттар» (1 шак)

А.М. Горький аттыг Москваның литература институдунуң баштайгы тыва доозукчузу. Ава кижиниң портредин, аңаа ынакшылды көргүскен шүлүктери: “Чааскаан”, “Авамның ыры”, “Вокзалга”, “Ава сүдү, “Авам чокта”. Лириктиг маадырның сагыш-сеткилиниң уяны.

Тыва шүлүк чогаалында М.Доржунуң бот-тускайлаң үнү.

Тыва кижиниң аът малынга ынаан, аңаа хумагалыг чоруун көргүскени. Аъттың чоруу, оон чогаал дылының уран чечен аргаларының дузазы-биле дыңналып кээри. Ада-чурттуң дайынының чылдарында кижи болгаш аът деп тема.

II кезээ. “ЧүРЕКТЕРНИ ДүЙМЕДИПТЕР ЧАңГЫС СөС ДЭЭШ... (4 шак)

Делегей литературазында шылгараңгай шүлүкчүлер: Гораций, Байрон, Жуковский, Державин, Пушкин болгаш өске-даа чогаалчыларның чаңчыл болган “Шүлүкчү болгаш шүлүк” деп теманы чырыдып турганы. Пушкинниң «Поэзияның сорулгазы – поэзия» дээн сөстерниниң бадыткалы бооп, тыва шүлүк чогаалында “Шүлүкчү болгаш шүлүк” деп темага бижиттинген чогаалдар. Шүлүкчү бүрүзүнүң бот-тускайлаң үнү.

С. Б. Пюрбю “Чаңгыс сөс дээш”, “Пушкин шөлүнге”.

«Чогаалчының човалгазының аар ижи…». Сөс-биле ажылдың нарынын, харыысалгазын бадыткалдыг чурааны. Тема, идеяны илереткениниң күштүг талалары.

Ю.Ш. Кюнзегеш «Шүлүкчүнүң орнукшулу ыржым, шириин».

А.Даржай “Шүлүк дириг организм».

А.А.Даржайның шүлүк-чугаазында бодалдарның ханы философчу уткалыы, овур-хевирлер дугайында, шүлүк бижиириниң талазы-биле бот-тускайлаң үнү, туружу. Тургузуг аайы-биле онзагайы. Ритм.

М.Б.Доржу “Шүлүк бижип олурумда”.

Чогаалчы кижиниң аарышкызын, өөрүшкүзүн көргүскени. Шүлүктүң идеязы. Орус болгаш өске чоннарның чогааалдары-биле ук теманың чүүлдешкээ.

Э.Б.Мижит «Шаам-биле барым-чогум үлештим» , «Шүлүкчү».

Идея, ону чогаалга үндүрүп кээри. Овур-хевирни «номчукчунуң сагыш-сеткилин хөлзедип,…номчукчунуң» апаргыже чедир ажылдаары, чаа овур үндүрүп келириниң базымнары.

Э.Мижиттиң бот-тускайлаң үнү, тыва литературада туружу.

А.С.Бегзин-оол “Шүлүктүң төрүттүнери”, “Шүлүкчүлер одуруунче”, “Рецензия” .

Шүлүктерниң идеязы. Бижиттингениниң онзагайы, тургузуу. Тыва аян-хөөн, дылы. Элдээртиг аргазының ужур-утказы.

Чогаал теориязы. Тыва литератураның критиказының дугайында (1 шак)

Чогаалчыларның “чогаадыкчы “арын-шырайын” көргүзери критиканың чугула сорулгазы. ...Критиктер угаан-сагыштан төрүттүнген овур-хевирлерниң делегейиниң тускай сайгарыкчылары. Амыдыралды литература-биле шүүштүрери, ооң дугайында чогаалчылар-биле чаржалаштыр боданыры, боттарыныё туружун илередири.

Тыва литератураның төөгүзүнде сайгарылгалыг чүүлдерниң көстүп келгени. Баштайга тыва чогаал шинчилекчилери: А.К.Калзан, М.А.Хадаханэ, Д.С.Куулар болгаш өскелер-даа, оларның ажылдары. Тываның гуманитарлыг шинчилелдер институдунуң чогаал шинчилекчилери.

III кезээ. “АЛ БОДУМ ШЫЛАЗА, ШЫЛАЗЫН, АРАТ ТӨРЕЛ ЧОНУМ СУЛАРАВАЗЫН...

Тыва литературада төөгү-революстүг темага бижиттинген чогаалдар. Төөгүлүг чечен овур-хевирлерни, төрээн черинге ынакшылды, чечен девискээрни калбак чуруунунуң онзагайы, кижизидикчи ужур-дузазы. Чогаал маадырларның овур-хевири. Эр кижилерниң мөзү-бүдүжү. Тываның төөгүлүг кижилериниң овур-хевирлерин уран чогаалдарга чуруп үндүрүп кээри.

С.Б.Пюрбю “Кызыл үер” (3 шак)

«Кызыл үер» деп шииниң адының идейлиг утказы, тема, проблемазы.

Шииниң уран-чечени. Бойдус чурумалыныё ролью. Ремаркаларныё идейлиг утказы. Шииде улустуң аас чогаалының ажыглалы.

С.Б. Пюрбю «Үем болгаш үе-чергем дугайында» (2 шак)

Шүлүглелдиң бижиттинген төөгүзү. Тоожукчу маадыр – төөгүнүң дириг херечизи. Чаа Тываның сайзыралче базымнары. Шүлүглелдиң уран-чечени, дылының чедингири, күштүү, онзагайы. Лириктиг маадырларның аттарының, детальдарның идейлиг ужур-утказы.

М.Б. Кенин-Лопсан “Буян-Бадыргы” (2 шак)

Тыва литературада бирги роман-эссениң көстүп келгени. Романның тургузуу.

МОНГУШ БОРБАК-ООЛОВИЧ КӨЖЕЛДЕЙ

Намдары, чогаадыкчы ажыл-чорудулгазы. Тоожу “Төрээн чурттан ыракка” (3 шак)

Журналист, шүлүкчү, прозачы М.Б.Көжелдей «Эремаа», «Часкы хаттар», «Шын кайдал?», «Төрээн чурттан ыракка» деп номнарның автору. Чогаал бижиириниң аяны, дидим көрүжү.

Репрессия темазының тоожуда илереп келгени. Дылының уран-чечени. Тоожунуң аныяк-өскенге кижизидикчи салдары.

ЭДУАРД ЛҮНДҮПОВИЧ ДОНГАК

Намдары, чогаадыкчы ажыл-чорудулгазы Э.Донгак «Эрги хонаштар» (3 шак)

Э.Л.Донгактың чогаадыкчы ажыл-ижиниң тематиказының делгеми. Чогааалчының амыдыралче шынныг көрүжү. Кижи болгаш ону долгандыр турар делегейни, ниитилелди, байдалдарны чуруурунга Э.Донгактын дидим үнү.

Романның ниити аянының хей-аъттыы, соруктуу, уран-чечени, дылы. Романнын адынын идейлиг утказы.

С.Сарыг-оол Шүлүглел “Алдын-кыс” (2 шак)

V кезээ. ЫДЫК СЕТКИЛ ДЭЭЖИЗИ -ШҮЛҮКТЕРДЕ

С. А. Сарыг-оол Лириктиг шүлүктери “Ынакшыл», “Чараш карак” (1 шак)

С. Б. Пюрбю “Ак-көк дээр дег өннүг”, “Күскү сесерликке”, “Белек”, “Чуртталганың аялгазы” (1 шак)

И.Б.Иргит “Сылдызым сен”, «Ынакшылдың сүлдези» ( 1 шак)

Шүлүктерде символиктиг овур-хевирлер. Тургузуунуң онзагайы. Антитеза аргазының ажыглалының ужур-дузазы. Дылдың уран аргаларының чедимчелии.

САЛЧАК ӨДЕКЕЕВИЧ ТАМБА

Намдары, чогаадыкчы ажыл-чорудулгазы. “Мээң байым” , “Амыдырал хеми” , “Сөзүм утпа” “Капитан Гастеллога”,“Аалдап четсе” (3 шак)

С.Ө.Тамба– мал эмчизи, журналист, шүлүкчү, прозачы.

IV кезээ. БОЙДУЗУВУС ХАЙЫРАЗЫ...

Э.Б.Мижит «Иениң ынакшылы» (2 шак)

Шииниң улустуң аас чогаалындан үндезилеттингени. Ава кижиниң ажы-төлүнге ханы ынакшылын илереткени. Ие кижиге ынакшылдың, хүндүткелдиң илерээшкининиң күштүү.

Чогаалдың амыдырал-биле харылзаазы.

Ч. Ч. Куулар «Аржаанга йөрээл» (1 шак).

Шүлүктүң бижиттингениниң онзагайы. Үш-Белдир курорттуң туттунган төөгүзүн О.Саган-оолдуң «Аржаан» деп чогаалы-биле деңнеп сайгарар.

ВЛАДИМИР СЕДИПОВИЧ СЕРЕН-ООЛ

Намдары, чогаадыкчы ажыл-чорудулгазы (1 шак)

Тыва чогаалчыларның үшкү салгалының чогаалчыларының аразында В.В.Серен-оолдуң чечен чогаалдың болгаш уран чүүлдүң төөгүзүнге арттырган чаартыкчы үлүг-хуузу, бот-тускайлаң онзагай үнү, кайгамчык талантызы.

В.Серен-оол Монологтар «Сыгыттың аяны», «Аржаанның аялгазы» (1 шак)

МОНГУШ КУНГАЕВИЧ ӨЛЧЕЙ-ООЛ

Намдары, чогаадыкчы ажыл-ижи. М. Өлчей-оол «Тывам» (1 шак)

Орус, даштыкы болгаш төрел аймак чоннарның чогаалдары (3 шак)

А.Пушкин “Тураскаал”, М. Лермонтов “Булуттар”, “Салгын хемези”, «Эгел чааскаан оруктува үнүп келдим» С.Щипачев «Ынакшылды туюлундан камнап чоргар». Т.Шевченко «Гогольга».

Б.Дугаров,

Э.Хемингуэй “Ашак биле далай”

Шупту: 70 шак

Чогаал сайгарылгазынга: 59 шак

Класстан дашкаар номчулгага: 4 шак

Чугаа сайзырадырынга: 4 шак.

Чогаал теориязын ==рениринге: 4 шак.

Немелде болгаш бот номчулгага чогаалдар:

М.Кенин-Лопсан «Херээженниң чоргааралы», «От орну». С.Пюрбю «Шүлүкчүнүң кадайынга», «Поэзия», «Күскү ыр». А.Даржай «Кылаңнашкан дамдылар», «Иделегдиң чырыы» деп номнардан шилилге. Э.Мижит «Чүге?», «Хээрек бодал». Н.Куулар «Дүнеки шүлүк». М.Көжелдей “Чалыы шаамның күзелдери”. Э.Донгак «Сыын чады». С.Б.Пюрбю “Белек”. В.Серен-оол «Кижи боду төлептигде», «Тывам үнү», «Мээң Тывам» «Өжеш ынакшыл» «Байкал кыдыраажындан». М. Өлчей-оол «Тывам» (2-6 кезиндектери).

Шээжилээр чогаалдар:

С.Сарыг-оол «Байлак чуртум», «Алдын-кыс» (шилиир), «Ынакшыл». С.Пюрбю «Үем болгаш үе-чергем дугайында» (шилиир), «Күску сесерликке», «Чуртталганың аялгазы», «Чүректерни дүймедиптер чаңгыс сөс дээш» (үзүндү), И.Иргит «Сылдызым сен», С.Тамба «Мээң байым», К.Тоюн «Көгерим», «Ыраажы кыс», В.Серен-оол «Сыгыттың аяны», М.Өлчей-оол «Тывам». М.Кенин-Лопсан «Буян-Бадыргы» романда шүлүктер. Проза, шииден алыр.

11 класс

Киирилде кичээл (2 шак)

Амгы тыва литератураның байдалы. 1990 чылдарның эгезинден бээр тыва литератураның хөгжүлдезиниң оруу. Тыва чогалчыларның чогаадыкчы ажыл-ижинде чаартылгалар, жанр аайы-биле онзаланып, ылгалып келген чаа хевирлер.

Чогаалчыларның бот-тускайлаң ажылдаарынга таарымчалыг үелер. Совет идеологияның кызыгаарындан уштунуп үнген тыва литературада чогаалдарның идей-тематиказының делгемчип, мөзү-шынар, хосталга, төөгү темаларын делгем чырыткан, чоннуң чаагай чаңчылдарын камгалаан; делегей литературазының үлегер майыындан дилээшкиннерлиг ажылдарның илереп келгени. Овур-хевирлер-биле ажылдарның чаартыкчы арыннары.

Проза, шүлүк, шии жанрларының аайы-биле тыва литератураның үндезилекчилерниң соон истеп, чогаадыкчы салым-чаяанныг чогаалчыларның илиреп келгени. В. Серен-оол, А. Даржай М. Өлчей-оол, М. Доржу, М.Көжелдей, Э.Донгак, М.Дуюнгар, Ч.Ирбижей, Ш.Суван, А.Үержаа, Н.Куулар, Э.Мижит, О.Тун-оол, А.Бегзин-оол, М.Ооржак болгаш өскелерниң-даа чогаадыкчы ажыл-ижиниң оруктары. Тываның херээжен чогаалчылары. Тыва чогаал критиказының ажылы.

I кезээ «Амыдырал Хүртүзүнүң төгериинде...»

Салим Сазыгович Сүрүң-оол

Намдары, чогаадыкчы ажыл-чорудулгазы. «Авазынга даңгырак» (2 шак) 3

“Амгы тыва прозаның “ховузунга” эң-не элбек дүжүт өстүрген чогаалчының чечен чогаалга амыдыралда чидиг чөрүлдээлиг нарын айтырыгларны көдүрүп, ылгалып келгени.

Шүлүктери. Төрээн чер темазын чураанының онзагай талалары. Ыры болу берген шүлүктери.

Чогаалдарның утка-шынарының бедии, тематиказының делгеми.

С.С. Сүрүң-оол «Ногаан ортулук» (2 шак)

С.С. Сүрүң-оол «Тывалаар кускун» (3 шак)

КЫЗЫЛ-ЭНИК КЫРГЫСОВИЧ КУДАЖЫ

Намдары, чогаадыкчы ажыл-чорудулгазы. Роман-эпопея «Уйгу чок Улуг-Хем»

(6 шак)

Тыва литератураның сайзыралының оруунга улуг хемчээлдиг төөгү-революстуг темага бижиттинген чогаалдың төрүттүнгени.

ШОМААДЫР ДОЙЛУЕВИЧ КУУЛАР

Намдары, чогаадыкчы ажыл-чорудулгазы Роман «Баглааш»

(романдан эгелер)

(2 шак)

«Баглааш» – мөңге амыдыралдың символу деп философчу бодалды роман-дилогияда илереткени.

Чогаал теориязы. Чурумалдыг символ (1 шак).

ЕКАТЕРИНА ТУКТУГ-ООЛОВНА ТАНОВА

Намдары, чогаадыкчы ажыл-чорудулгазы. Е.Танова «Дошкун чылдарның чазы» (үзүндүлер) (3 шак)

МИХАИЛ МОНГУШЕВИЧ ДУЮНГАР

Намдары, чогаадыкчы ажыл-чорудулгазы. “Мөчек ирей” (2 шак)

М.Дуюнгар “Чалбак-Мыйыс” (1 шак)

Дылыныё чедингири, чончузу.

ШАҢГЫР-ООЛ МОНГУШЕВИЧ СУВАҢ

Намдары, чогаадыкчы ажыл-чорудулгазы. Ш.М.Суваң «Хоорай ыттары» (1 шак )

Тыва проза хөгжүлдезинге Ш.М.Суваңның үнү. Чогаалчының калбак чогаалдарының тема талазы-биле делгеми. Төөгү-революстуг темага бижиттинген чогаалдары.

Чогаал теориязы. Психологизм ( 1 шак)

Психологизм – чогаал маадырынын иштики делегейин илередириниё бир аргазы. Чогаал маадырларының чугаазының аяны, шимчээшкиннери, монолог, диалогтар.

АЛЕКСЕЙ САРЫГЛАРОВИЧ БЕГЗИН-ООЛ

Намдары, чогаадыкчы ажыл-чорудулгазы. Шүлүктери «Ачам биле Алаш хемим», «Ачам чагыы», «Философ» (2 шак)

ЧИНАГИЙН ГАЛЗАН ( Шыныкбай оглу Чурук-Уваа) «Дошкун чылдарның чазы» (1 шак)

Лейпциг университединиң доозукчузу делегейде ады-сураа алгаан тыва чогаалчының Чинагийн Галзан Шыныкбай оглу Чурук-Увааның ажыл-чорудулгазы.  Немец дылда бижээни «Тыва тоожу (төөгү) » деп тоожузунуң Европага база делегейниң өске чурттарынга чогаалчының алдар-адының тарааны. Тыва чоннуң бурунгу филосфиязын, амыдыралчы тура-соруун, чуртунга кызыгаар чок бердингенин чуруп көргүскени.

МААДЫР-ООЛ БАРТЫШТААНОВИЧ ХОВАЛЫГ

Намдары, чогаадыкчы ажыл-чорудулгазы . «Делегей шыпшыында тывалар» (2 шак)

ВАСИЛИЙ БОРА-ХӨӨЕВИЧ МОНГУШ

Намдары, чогаадыкчы ажыл-чорудулгазы. “Каткы бажы каткан эвес” (1 шак)

ВАСИЛИЙ УУРТАКОВИЧ ХОМУШКУ

Намдары, чогаадыкчы ажыл-чорудулгазы. «Мончарлыг кижи», “Ыт думчуу борбаңнатпас”, “Кара хар” (2 шак)


Чогаал теориязы. Сатира юмор жанрының дугайында (1 шак).

Тыва литературага шоодуглуг, дузаашкыннарлыг чогаалдарның, колдуунда шүлүктер, 1930-40 чылдардан бээр көстүп келгени. Б.Хөвеңмейниң, С.Тамбаның, Л.Чадамбаның, С.Сүрүң-оолдуң, С.Серенниң, Ю.Кюнзегештиң, О.Сувакпиттиң, Л.Иргиттиң чогаалдарында шоодуг, дузаашкын хөөннери.

Т.Кызыл-оол, В.Монгуш, В.Хомушку оларның чогаалдары –тыва литературага сатира, юмор жанрының турумчуй бергенин бадыткап турар

Э.Б.Мижит “Чиргилчиннер” (2 шак)

Чогаалдың адының символиктиг утказы. Персонажтарның иштики делегейи. “Чиргилчиннер” – ханы философчу чогаал.

II кезээ. «Чайгы дээрже ушкан куштуң чалгыннары…»

М.Б. Кенин-Лопсан Сонеттер “Деңгер тыптып келбээн болза..., “Часкы шагның элеп үнү..., “Бедик даглар, чавыс даглар..., “Иви караан көре каапкаш..., “Бодап чораан бодалдарым” (1 шак)

Баштайгы тыва сонеттер бижип эгелээн шүлүкчүлерниң бирээзи. Сонеттерниё тематиказының делгеми, бижиттинген аяняның онзагайы. Ынакшаан сагыш-сеткил байдалын чечен сөстүң сонет хевиринге чуруп көргүскени.

Лириктиг маадырның сеткил сагыжының байдалдарын илередириниң аргалары.

Чогаал теориязы. Сонет дугайында билиг (1 шак).


АЛЕКСАНДР АЛЕКСАНДРОВИЧ ДАРЖАЙ

Намдары, чогаадыкчы ажыл-чорудулгазы. «Дазыл», «Игил ыызы» (4 шак)

А.А.Даржай “Дазыл” (1 шак)

А.А.Даржай “Игил ыызы” (2 шак)

А.А. Даржай «Хемнер бирде…» (1)

АНТОН YЕРЖААЕВИЧ КҮЖҮГЕТ

Намдары, чогаадыкчы ажыл-чорудулгазы. «Ынак-тыр мен», «Хараган», Хээлер”

(3 шак)

ЭДУАРД БАЙЫРОВИЧ МИЖИТ

Намдары, чогаадыкчы ажыл-чорудулгазы. Э.Мижит «Шүлүкчүнүң эгези», «Ховаган», «Сээк», «Шыйлашкын», «Ары», «Мергежилге», «Дүрбүүшкүннүң дүрүмү», «Дугуй», “Аъттыг кижи”, “Кайда силер?”, «Кыйгы». (3 шак)

Э. Б.Мижит «Дугуй», “Аъттыг кижи”, “Кайда силер?”, «Кыйгы».

СВЕТЛАНА ВЛАДИМИРОВНА КОЗЛОВА

Намдары, чогаадыкчы ажыл-чорудулгазы . С.Козлова «Чаражын аар», «Агы». (1 шак).

Тыва литератураның болгаш уран чүүлдүң хөгжүлдезинге С.Козлованың киирген үлүг-хуузу.

С.Козлова «Сыра» (2 шак).


Тываның орус дылдыг чогаалчылары (Допчулал)

МАРИЯ АМЫН-ООЛОВНА КҮЖҮГЕТ

Намдары, чогаадыкчы ажыл-чорудулгазы. Кандыг-даа бол., бодум ырым”, “Өдээм дөжээр ол-ла чүмүл?, “Адыр, эжик дагжай-дыр бе? “Сагыш-хөңнүм шала ышкаш” “Албан чери ыржым, шыпшың (1 шак)

.

ЗОЯ СЕМИС-ООЛОВНА БАЙСАЛОВА

Намдары, чогаадыкчы ажыл-чорудулгазы. «Татьянаның салымы» (1 шак).

М.Горький аттыг Литература институдунуң доозукчузу. Журналист, прозачы, шүлүкчү, очулдурукчу. «Саарыг», «Ховуда херээжен», «Сурас» деп номнарның автору.

Уруглар кижизидилгезинге хамаарыштыр чогаалдың өөредиглиг салдары.

А.А.Даржай «Четкер четкизи» (3 шак)

Шииниң идейлиг утказы. Амгы үеде тыва аныяк салгалдың мурнунда шиитпирлеттинмейн турар нарын айтырыгларны шииде көдүргени.

Чогаал теориязы. Комедия –шии чогаалының бир хевири..

V кезээ Сеткил сөңү – шүлүктер

С.С. Сюрюн-оол «Көк-көк даглар», «Ак» (1 шак).

Чогаалчының төрээн черинге ынакшылының илерээшкини. Шүлүкчүнүң үнүнүң дыңзып үнүп келгениниң үндезинин көк-көк дагларда, чаш сактыышынында дээрзин чогаалдарда уран көргүскени. Хамааты лириканың сагыш-хөөнге салдары.

Ю.Ш. Кюнзегеш «Саргатчай», Ожук даштары «Шүлүктерниң дөзези», “Тожу кижи хоорайда” , “Ужуп үндүм”. (2 шак)


НИКОЛАЙ ШАГДЫР-ООЛОВИЧ КУУЛАР

Намдары, чогаадыкчы ажыл-чорудулгазы. Н.Куулар «Аът дугайында баллада», “Авам шайы”, “Дытка дөмей болуксаар мен”, “Четтирдим, мээң төрээн чуртум” (2 шак).

РОМАН ДАМДЫНОВИЧ ЛУДУП

Намдары, чогаадыкчы ажыл-чорудулгазы. Р. Лудуп «Ийи чагаа». (1 шак)

Чогаал теориязы. Тыва шүлүк чогаалы.

К.К.Кудажы “Долуманың хуулгаазыны” (3 шак)

В.С.Серен-оол «Мээң Тывам» (1 шак )

Немелде болгаш бот номчулгага чогаалдар:

А.Даржай «Сарыг бүрү сарыналы», «Идегелдиң чырыы» деп чыындыларындан, О.Туң-оол Сонет.

Орус болгаш төрел аймак чоннарның чогаалдары (Допчулал).

С.Есенин «Авамга чагаа», Ч.Айтматов «», С. Данилов, А.Адаров,

Б.Дугаров.

Даштыкы литературадан. У.Шескпир (сонеттер, шиилер), О.Хайям (Допчулал).

Шээжилээр чогаалдар:

Даржай «Дазыл», С.Сюрюн-оол «Ногаан ортулук», «Тывалаар кускун», «Көк-көк даглар», К.Кудажы «Уйгу чок Улуг-Хем», А.Бегзин-оол «Филисоф», М.Дуюнгар «Мөчек ирей», М.Кужугет «Өдээм дүжээр ол-ла чүмүл?», М.Кенин-Лопсан «»

, Э.Мижит «», проза шүлүү ,С.Козлова «Агы», Ш.Куулар «Баглааш»,А.Үержаа «»

,М.Ховалыг «Делегей шыпшыында тывалар», М.Дуюнгар «Чалбак -Мыйыс», Ю.Кюнзегеш «Саргатчай», «Тожу кижи хоорайда», Н.Куулар «Авам шайы», Р.Лдуп «Ийи чагаа», В.Серен-оол «Мээң Тывам».

 

 

span style== NewMsoNormal

деп

Обновлено 13.11.2012 17:34
 
Солун-дур бе? Эштериңге чугаала:

Комментарии

 
+1 #1 айдысмаа 14.09.2012 16:24
Экии! Чаа программанын унгени эки-ле-дир. Ынчалза-даа номче кирбейн турар чогаалдарны канчаар ооредир бис? Бо программаны бо чылдан эгелеп ооредир деп турарывыс ол бе? Чаа номнар кажан унерил инчеш? Бистин библиотекада ол чогаалдар безин чок шээй.
Цитировать
 

Архивте материалды комментарийлеп болбас...

Үлегер домактар

Аныяаңдан адың камна

Бак сагыш башка халдаар

Далашкан күске сүтке дүжер

Тывызыктар

Тывызыым дытта, тоолум дошта

Итпе, итпе, кузуптар мен

Ашак-кадай чогушкан, аал ишти тоттурган

Тариналар

ОМ МАНИ ПАД МЕ ХУМ

ОМ ТАРЕ ТУУ ТАРЕ ТОРЕ СУУ ХАА

ОМ АРА БАЗА НАДИ