Грибовка Фестиваль
logotype

"Чүглүг" чагааларга...

mengi-75@mail.ru

Тыва үжүктер

Бээр бас ҢҮӨ!

Тыва Википедия

 

Башкылар

Экии, хүндүлүг башкылар! Сайт кылдырар күзелдиг башкылар бар болза tuva@mail.ru че бижиптиңер.

Чижээ: менги.башкы.рф азы mengi.bashky.ru ышкаш боор.

Хүндүткел-биле, Эраст Хертек.

Тыва солуннар

Николай Доможаковтуң “Ырак аалда” деп романындан ушта бижилгелер. PDF Печать E-mail
Автор: Меңги Ооржак   
01.01.2012 23:35

Тыва чогаалды өөредип тура, өске чоннарның, ылаңгыя кожа-хелбээ чоннарның, литературазы-биле харылзааны чорудары -  уругларның бодунуң ада-өгбелериниң  амыдыралын, культуразын, төөгүзүн, делегей көрүүшкүнүн хандыр билип алырынга улуг ужур-дузалыг базым. Ынчангаш дараазында чогаалдан ушта бижилгелеримни парладым.

“Ырак аалда” (“В далеком аале”) деп романны Тываның ном үндүрер чери 1971 чылда парлаан. Ону тыва дылче чогаалчы Василий Бора-Хөөевич Монгуш база дыл эртемдени Яков Шанмакович Хертек очулдурганнар. Роман 29 эгеден база эпилогтан тургустунган.

Н.Доможаков. “Ырак аалда”, арын 40.

“Хоортай ашак 13 уруглуг чораан. Ооң өөнге хөй-ле хамнар хамнаан, ол хирезинде чаңгыс-даа  уруг сегидип чадаан. Бир эвес Домнаны Хоортай Минсугже (Минусинскиже) аппарбаан болза, ону база аарыг алгаш баар турган.”

Н.Доможаков. “Ырак аалда”, арын 50.

“Кызыл-Хөлдү көөрге, чалгыяк паш ышкаш, чайгы изиг айларда ооң суу дыка сыыгап калган – ону хүн ижипкен”

Деңнеп болур чогаал - С.Сүрүң-оолдуң “Ногаан ортулук” (Чедер хөлдүң чурумалы).

Н.Доможаков. “Ырак аалда”, арын 59.

“...Эттеп каан алгылырны шупту азып каан: ында Домнаның хой санаар чүвелери бар. Байларның хою сан чок дээр чүве меге. Олар оозун хөлчок санаар! Домна ол ыяштар чокта хоржок. Ында Хапынның чеже хоюн ол Кнай-биле кадарып чоруурул деп чүвени доора крестиктер болгаш дорт шыйыглар-биле демдеглеп каан.”

Бо үзүндүнү деңнеп болур чогаалдар ( номчуп көр:  Р.Донгак " Уйгу чок Улуг-Хем"  база "Арыг суглуг Тамир" деп романнарның чоок талалары":

«Черле ындыг чаңныг дүжүмет. Малының кулаа үттүг имниг. Ынчангаш ооң төгерик ойбуннарын эрегелештир чүңге дискеш, чүзүн аайы-биле үш аңгы хапка суккаш, сыртыының иштинге шыгжап алыр. Хойнуу – пөс хапта, инектии – бызаа кежи хапта, чылгыныы – кулун кежи хапта. Чейзең малын ончалаарда, дизиглерде имнер ойбуннары-биле шүүштүрүп түүлээр. Сан дүгжүп турар болза, малының четчези ол деп билир» (К.Кудажы. Уйгу чок Улуг-Хем». Кара том. Кызыл, ТНҮЧ, 1996. – А. 146).

Моол романда: «Идегел бичиизинде бижикке өөренип алыр дээш база элээн оралдашкан, ынчалза-даа оозундан чүү-даа болбаан. Ам малын санаарда, бодунуң тускай демдектери-биле кылыр: боос малдарны ортузунда төгерик чуруктуг дорт-булуң, а кызыр, сувай малдарны төгерик чокка анаа дорт-булуң-биле демдеглээр». (Чадраавалын Лодойдамба. Арыг суглуг Тамир. Кызыл, ТНҮЧ, 2005. – А.45).

Н.Доможаков. “Ырак аалда”, арын 129-130.

Чобаттың кыдыында теректер одагның сарыг чалбыыжы апарган хып-ла турар, төндүр-даа кыппас. Оларның аразында шарлан ыяш таваржы бээр, ооң аңаа када берген бүрүлери -кызыл от.

Бо отка чайгы ымыраа-сээк өрттенип калган... Бүрүлерниң оттары, сактырга, улам-на изиг апар чыдар ышкаш, чүгле суг чылывас, улам-на сооп бар чыдар...”

Н.Доможаков. “Ырак аалда”, арын 138.

“...Бо күзүн хуусаа бетинде хар бөргүн кедипкен хаяларның бажы ак-кызыл өңнүг апарган.” (тулчуушкун бүдүүзүн элдээрткени).

Деңнеп болур чогаал: “Уйгу чок Улуг-Хемниң” кызыл тому.

Н.Доможаков. “Ырак аалда”, арын 183.

“Хөй аът дүжээр болза, хөй дайзынныг болур деп улус шаандан тура санап чораан”.

Н.Доможаков. “Ырак аалда”, арын 204.

“Чор хем. Ук хем Ахбанче (Абаканче- М.О.) кирип чыдар. Ооң чурттакчыларын дээрбечилер үптеп, мал-маганын үзе ойладып турар, аныяк кыстарын тудуп алгаш баар... Дээрбечилерден корткаш, аалдар тайгаже көже бээр...”

Деңнээр чогаал: С.Сүрүң-оолдуң “Озалааш хем” деп тоожузу.

Н.Доможаков. “Ырак аалда”, арын 218.

“А ооң соонда силер темирчолы – демир-орукту Ачинскиден Минсугга чедир кылып каар силер”

Н.Доможаков. “Ырак аалда”, арын 229.

“Коммуна тургустунган. Хапынның (байның) мал-маганын хавырган.”

Н.Доможаков. “Ырак аалда”, арын 247

“...Хову. Ында-мында харлардан уштунуп келген кожагар кара көжээ даштар база кижи санынга немежип турган. Ол көжээлерниң чамдыызы адар дээш дискектенип олура дүшкен дайынчылар-даа ышкаш, а бир чамдыызы шеригниң озалааш кыдыында аъттыг чортуп олурар таңныылдар-даа дег, өске артканнары дайынчыларны үдеп турар хакас херээженнерге-даа дөмей болган”.

Н.Доможаков. “Ырак аалда”, арын 268.

Пичон боданган: “А чазын Унгерн Хакассияга чедип кээр болза, бис моон (Хоза-Тайгазындан) боттарывыс хөме таварып үнгеш, шаап кириптер бис. Үер-биле дөмей болур бис. Ол үер Аскизти, Хастумну болгаш Минсугну (Минусинскини) хөме алгаш баар...”

Н.Доможаков. “Ырак аалда”, арын 277.

Саянның бүргүттери Хакассияның хүннээректиг ховузунга ынак. Хара-Кургенниң кырында ам дескинип турар кончуг улуг бүргүттү кым-даа көрбээн. Ол боралдыр эвес, а ногаан бүргүт болган. Анаа хереп алган улуг чалгыннарының адаанда ийи кызыл беш-адыр көстүп чораан...”

“...улус сезингеш, шала ырак доктаай бээрге, бичии бипланның кызыл хүртүзү долганмышаан турган. Ужудукчу олурар черинден үнүп келгеш, кады ужуп келген черинден эжинче холун сунган. Хоортай ирей самолеттан үнүп келген.”

Арын 281.

Хоортай кыр салын суйбааш, дээрде көжүп чоруур булуттарже көрген. Ол булуттарны көөрге, аъттар-даа ышкаш болган

Деңнээр чогаалдар: И.Бадра "Ужудукчу Кидиспей", С.Сарыг-оол "Оттуг-терге" б.о.ө.

 

Обновлено 13.11.2012 17:44
 
Солун-дур бе? Эштериңге чугаала:

Архивте материалды комментарийлеп болбас...

Үлегер домактар

Аныяаңдан адың камна

Бак сагыш башка халдаар

Далашкан күске сүтке дүжер

Тывызыктар

Тывызыым дытта, тоолум дошта

Итпе, итпе, кузуптар мен

Ашак-кадай чогушкан, аал ишти тоттурган

Тариналар

ОМ МАНИ ПАД МЕ ХУМ

ОМ ТАРЕ ТУУ ТАРЕ ТОРЕ СУУ ХАА

ОМ АРА БАЗА НАДИ