Грибовка Фестиваль
logotype

"Чүглүг" чагааларга...

mengi-75@mail.ru

Тыва үжүктер

Бээр бас ҢҮӨ!

Тыва Википедия

 

Башкылар

Экии, хүндүлүг башкылар! Сайт кылдырар күзелдиг башкылар бар болза tuva@mail.ru че бижиптиңер.

Чижээ: менги.башкы.рф азы mengi.bashky.ru ышкаш боор.

Хүндүткел-биле, Эраст Хертек.

Тыва солуннар

ДЫЛ — ЧОННУҢ ӨРТЕК ЧОК ЭРТИНЕЗИ PDF Печать E-mail
Автор: Меңги Ооржак   
02.04.2013 17:31

Олчатмаа ХОВАЛЫГ, Чаа-Хөл суур.  

Дыл – чоннуңөртек чок эртинези. Төрээн дылын хүндүлеп үнелээр чорук нацияның салым-чолунга сагыш салыышкынның эгези. Ынчангаш тыва дыл Тыва Республиканыңүндезин хоойлузу – Конституцияда күрүне дылы кылдыр кирген.

Тыва литературлуг дылдың тускай дыл кылдыр сайзыраарынга орус дыл улуг ужур-дузалыг. Чугаалааным чүүлге хамаарылгалыг дараазында Алексей Арапчорнуң чиге бижээн одуруглары сагышка бо-ла кирип келир.

Төрээн дылын уттур болза,

Төрел чондан хоорлур апаар,

Орус дылды билбес болза,

Оттуг чырык көрбес апаар,

Ынчангаштың ийи дылды

Ылап билзе, чоргаар чоруур.

Ававыстың аа сүдү-биле кады амыдыралда ужукталган тыва дылывысты камнап, ону сайзырадып, шинчилеп, эрте чаштан ынак болурунга аныяк-өскенни өөредир ужурлуг бис. Чамдык улус чаа төрүттүнген чаш төлдү мырыңай чүнү-даа билбес деп бодаар. Ол ындыг эвес. Херек кырында чаш уруг иениң иштинге чорааш-ла, бүгү-ле чүүлдү билип, дыңнап, өөренип чыдар дээрзи эртем-биле бадыткаттынган. Ие кижи бодарап келген чаш төлүн чырык черге чаяаттынарга-ла, улаштыр кижизидер, хан-дамыр, угаан-медерел талазы-биле сайзырадыр ужурлуг. Чаа төрүттүнген уругну удударда, чемгерерде, үргүлчү чугаалажып, чаа-чаа сөстерни чугаага ажыглап турар болза, уруг өзүп келгеш, ол бүгү сөстерни дүрген шиңгээдип, эрте-ле чугаазы сайзырап келир. Чамдык ада-иелер ажы-төлүн хөлүн эрттир чассыдып чаптааш, «Хочажы кайда чоор, бучажы доңа бээр ийне» дээш-ле баар. Ооң орнунга «Холчугаштар, бутчугаштарын шарып каалы, уруум» азы «чемненген сен, ам уду, че» деп тода чугаалаар болза эки, чүге дизе ону чаш кижи угаан-медерел-биле билип, дыңнап, өөренип чыдар. Бичии уругнуң дыл-домааның сайзыралы, угаан-медерелиниңөзүлдези чүгле ада-иелерден, бистер башкылардан хамааржыр. Чамдык ада-иелерни дыңнаарга, уруунуңүш харга чедир чугаазы үнмээнин кайгап-харап орар. Бичии кижи-биле үстүнде дег чугаалажыр болза, ол канчап-даа шын чугаалап өөренмес. Уруглар сөстерни шын эвес адаарын улуг улустан өөренип алыр. Чижээ: экидиир – эки-дир, бөөрүлер – бөрүлер, белектээр – белеткээр, эмежок – эңмежок, өрениир – өөренир.

Баштай бичии уруг бодунуң дылын эки билири чугула. Чамдык ада-иелер ажы-төлүн орус дыл эки билир болзун дээш орус классче киирип ап турар. Ол дээрге ада-иениң хууда шилилгези – кандыг класска өөредири. Ынчалза-даа уругнуң ниити байдалын өөренип көөр болза эки. Бир чижек. Кызыл хоорайда аныяк ада-ие оглун орус класска киирип каан, ол ам үшкү класста өөренип турар. Оол оожум, пөрүк. Аңаа онаалга кылыры дыка берге деп чүүлдү эскердим. Ол уруглар садының холумак (орус-тыва) бөлүүнче барып турган боорга, орус классче киирип алганнар. Барып-барып хоорайда өөренип турар кижи орус дылды чайгаар билир апаар болгай. Мен ол бичии оолду тыва класска өөреткен болза эки деп хараадап ордум. (Редакция: авторнуң бодалы-биле алырга, ол бичии оол чеже-даа орус-тыва уруглар садынче барып турган болза, ада-иези тыва классче киирер турган-дыр. Уругнуң сонуургалын база кичээнгейге алыры чугула. Ол дээрге ооң эргези-дир). 

Бичии уругларның чугаазы кол нуруузунда улуг улустуң чугаазының аянындан хамааржыр депүстүнде айыттым. Ынчангаш улуг кижиниң чугаазы уругларга үлегер болур ужурлуг. Чугаа сайзыралы чаш кижиниң угаан-медерел сайзыралынга ужур-дузалыг. Уругларның чугаазы шын, байлак болган тудум-на, ооң амыдыралче көрүжү ханы, нарын болуру магатчок. Ол бодалдарын хостуг дамчыдып шыдаар болур.

Мен шагда Эрги-Барлык школазынга өөренип турумда, тыва дыл кичээлдерин Дыртык Донгак (долузу-биле уткандыр мен) башкы эрттирип турган. Тыва дылынга хостуг чугаалап, шын бижииринге эки салдар чедиргенинге башкымга четтиргеним илередип чоруур мен. Башкы училищезинге өөренип турувуста тыва дылдың методиказын Игорь Чагович Эргил-оол башкы эрттирип турган. Дыка хөй чылдар эртсе-даа, хүндүлүг башкывыстың тыва дыл кичээлин солун, дээштиг эрттирип турганын бөгүнге чедир утпас мен. Башкывыстың ак шырайын, ооң шала хүлүмзүрүй аарак, айтыр салаазын көдүрүп алгаш, тайылбырлап турганын канчап уттур боор. Төрээн дылывыска ынакшылды, чоргааралды оттуруп өөреткен башкывыстың доостурган башкылары Тываның булуң бүрүзүнде база сактып чорлар боор.

Сөөлгүүеде тыва дылывысты камгалап, хумагалап арттырарының дугайында «Шын» солунувустуң арынынга номчукчулар, башкылар, аныяктар доктаамал бижип турары өөрүнчүг-дүр. Мен база оларга каттыжып, тыва дылывысты холувайн, арыг чугаалап өөрениилиңер деп сүмелээр-дир мен. Амгы болгаш келир үениң салгалы ада-өгбелеривистиң арттырып, дамчыдып берген төрээн тыва дылывысты камнаалыңар, камгалаалыңар!

Өөредилге, эртем болгаш инновациялар килдизи: автор Олчатмаа Ховалыгның бижээн чагаазын чүүлдүгзүнүп, бодалдарынга каттыжып тур мен. Шынап-ла, үе келген тудум, тыва дылывыс шала «арыг эвес» апарып турары амыдыралдан эскерип болур. Кандыг-даа нация төрээн дылдыг. Кижи төрээн дылын билири чугула. База-ла амыдыралдан эскерип турарга, улустуң хөй кезии колдуунда орус дыл кырында чугаалаар, чок-ла болза, «холуй» чугаалаары анаа чаңчыл апарган. «Холуй» чугааланып турар улусту кыдыындан эскерерге, дыка чараш эвес. Чиңгине арыг тыва дылывыс дыка чараш болгаш онза дээрзин бистиң сураглыг чогаалчыларывыс боттарының солун чогаалдарында, чижээлээрге, К-Э.К. Кудажының «Уйгу чок Улуг-Хем», С.С. Сүрүң-оолдуң «Аңгыр-оолдуң тоожузу», С.А. Сарыг-оолдуң «Саны мөге» база чараш шүлүктеринде илереткен. Улустуң чогаалчызы А.А. Даржайның шүлүктерин кижи сеткил ханыышкыны-биле номчуур, ылаңгыя аваларга тураскааткан чогаалчының «Авамга боодал чечээм» деп шүлүктер ному дыка чараш. Ынчангаш тыва дылывыска арыг чугаалажырывысты күзээр-дир мен.

"Шын", № 39 2013 чылдың апрель 2, вторник

http://shyn.ru

 
Солун-дур бе? Эштериңге чугаала:

Добавить комментарий


Защитный код
Обновить

Үлегер домактар

Аныяаңдан адың камна

Бак сагыш башка халдаар

Далашкан күске сүтке дүжер

Тывызыктар

Тывызыым дытта, тоолум дошта

Итпе, итпе, кузуптар мен

Ашак-кадай чогушкан, аал ишти тоттурган

Тариналар

ОМ МАНИ ПАД МЕ ХУМ

ОМ ТАРЕ ТУУ ТАРЕ ТОРЕ СУУ ХАА

ОМ АРА БАЗА НАДИ