Грибовка Фестиваль
logotype

"Чүглүг" чагааларга...

mengi-75@mail.ru

Тыва үжүктер

Бээр бас ҢҮӨ!

Тыва Википедия

 

Башкылар

Экии, хүндүлүг башкылар! Сайт кылдырар күзелдиг башкылар бар болза tuva@mail.ru че бижиптиңер.

Чижээ: менги.башкы.рф азы mengi.bashky.ru ышкаш боор.

Хүндүткел-биле, Эраст Хертек.

Тыва солуннар

Алдынын алгаш, а арын-нүүрүн… PDF Печать E-mail
Автор: Меңги Ооржак   
07.11.2013 16:42

 

Тываның школаларының 2013 чылгы доозукчулары алдын, мөңгүн медальдарны алганының дугайында репортаж бо чоокку массалыг информацияның бүгү-ле адырларынга диңмиреп эрте бергенин шупту көрген, дыңнаан база номчаан бис. Ынчалза-даа бо чылгы тыва дыл болгаш чогаалга бижээн чогаадыглар дээш алган чамдык алдыннарның артында чүү чаштынып турарын ук ажылдарны хынап турган комиссия кежигүннериниң көрүжү-биле бижиир деп бодай-дыр бис. 

Чаңгыс аай күрүне шылгалдарының изиг точкаже шилчий бергенин база-ла чүгле Тывада эвес, а бүгү чуртта чеже-даа катап көргүскен, ам-даа көргүзер болгай. А бистиң төрээн дылывыска тыва чогаалга бижээн, медаль алыр дээн тулчуушкун түңнелинде кандыг тиилелге азы аштырыышкын дугайында чугаалажып болур бис?

Эгезинде май төнчүзүнде чогаадыг бижиир хүн бүдүүзүнде ада-иелер, башкыларның, чогаадыгга акша ажылдап алыксаан чамдык улустуң чогаадыг темалары сураглаан, айтыртынган дүвүренчиг долгаашкыннары, оон каш шак эрткенде, кайы-бир темаларның ол-ла харылзаа дамчыштыр адаттынып турарын дыңнааш, кайгап-харап, харын мырыңай магадап, оон мырыңай муңгарап, эпчоксунуп турган бис. Ол кончуг күрүне чажыды болур чүүлдер кандыг янзылыг хөйнүң кулаанда чеде бергенин тайылбырлаары берге-даа бол, догааштырып болур… .

Медаль ажылдарын хынаар комиссияга хөй-ле чылдар иштинде ажылдап келдивис. Бо чылга чедир бистиң саналдарывыс-биле чүүлдежип, деңнели куду чогаадыгларны алдындан мөңгүнче бадырып турду. Оон башка ындыг комиссияны тургускан херээ чүү боор. Эрткен өөредилге чылында Чаа-Хөл ортумак школазындан бир ажылдың баллын ынчалдыр бадырыптарывыска, ол райондан КожОНО-нуң төлээзи, школа директору, тыва дыл болгаш чогаал башкызы, доозукчунуң боду авазы-биле чаргылдажып келген чүве. Өөредилге яамызынга элээн сайгарылга болган, бис ажылга үнелелди берип, бадыткаан соовуста, ол делегация чөпшээрешкен чүве.

А бо чылын ол-ла составтыг комиссия ажылдаар дээш, келгеш, медальче киирген чогаадыгларның санының хөй болганын кайгап калдывыс – 33 чогаадыг, олардан алдын медальче кордааннары – 30 хирези. Ам канчаар, хүлээнгени күштүг, иженип кириптивис.

Мооң мурнунда чылдарда база тургулаан, бистиң каш-даа удаа демдеглеп каапканывыс чүүлдерниң бо чылын база катаптап турарын бо материалывыска черле ажыы-биле биживес болза, ол-ла таптаашкыннар эттинмейн турар. Ынчангаш оларны айыткавас аргажок:

1. Медальче кордакчыларның чогаадыгларының дерилгезиниң чогуур деңнелге чедир кылдынмааны: 1) ук шылгалданың күрүне комиссиязының даргазы болур школа директорунуң холунуң үжүү байтык, «комиссияның даргазы» деп бижимелдиң болгаш хүндүлүг директорнуң ат-сывы безин бижиттинмээни; 2) чамдык ажылдарда комиссия кежигүннериниң аттарының (фамилия, ады, адазының ады) бижиттинмээн болгаш чүгле холунуң үжүүн салып каан, ону канчалдыр чазып номчуурул? 3) Чогаадыгга ук комиссия кежигүннеринден доозукчуну башкылавайн турган тыва дыл, чогаал башкызының үнелелиниң чок болуп турары; 4) Чогаадыгның титулдуг арнын долдуруп турда, ында школаның долу адының бижиттинмейн барганы. Бо чылын Хандагайты школазындан бир ажылды «долу ортумак школа» дээш эгелээнин ону катап номчуп, хынап, үнелел бижип турган комиссия кежигүннериниң эскербейн эрттирипкенин чүү деп чугаалаарыл?

2. Грамматиктиг частырыгларның чылдан чылче көвүдеп турары тыва дыл, чогаалга башкыларның болгаш өөреникчилерниң тоомча чок хамаарылгазын херечилеп турар. Ол ажылды бүдүн 3-4 башкыдан тургустунган комиссия хынаан, ат салган турбуже, оларның ук частырыгларны эскербейн эрттирипкенин чүү деп түңнээрил?

3. Мындыг хевирлиг түңнелдерге ооң мурнунда база таваржып, эксперт комиссиязының түңнелдерин КожОНО-лар, школаларның баштаар черлеринге дамчыдар кылдыр сагындырып тургулаан бис. Ынчалза-даа ол-ла бүгү катаптаттынып турары дүвүрелди оттуруп турар.

2. Бо чогаадыгларны хынаан түңнелинде эң-не кайгамчык болган чүүл 4 аңгы кожууннуң школаларындан келген чогаадыгларда бүдүн-бүдүн дөмей абзацтарның «тыптып келгени». Ооң чылдагаанын, тывызыының догааштырыын тодарадыры амгы бо информация технологияларының сайзыралының үезинде оралдашкан херээ чок боор оң. Чогаадыг бижиир хүннүң бүдүүзүнде билдине берген темаларны ада-иениң улуг өртектиг дилээ-биле бижип берген алдын баштыг кижилерниң чаңгыс чүглүг бижиин 3-4 чүкче «аъткарыпканы». А оларны алган доозукчуларның бодунуң өмүнээзинден кандыг-даа немелде, эдилге чокка четтирип алганындан ындыг ийис чогаадыгларда ийис абзацтар, ийис бодалдар үнүп кээп турганы ол.

3. Ол дугайын чогуур черге демдеглеп дыңнадырывыска, «холундан тудуп албаан шаанда, оор кылдыр санавас» деп орус  чечен сөс-биле ындыг чүүлдү бадыткап албазывысты сагындырып каан. Ынчаарга ол-ла бүгүнү тодараткан эксперт комиссиязы буруулуг болуп арткан хевирлиг боорга, бис-даа түңнелдер, сагындырыгларывысты дужаапкаш, чорупкан бис.

4. «Улуг улустуң буруузу-биле уругну (бо удаада – доозукчуну ышкажыл) буруудадыр эргевис чок. Ол буруулуг эвес» деп чечен сөстү база дыңнап эрттирер ужурга таварыштывыс. Сөөлүнде ол-ла сөстү бадыткаары-биле «буруузу чок» уруглар ол ажылдарны эде дүжүрүп бижээни кулак уунга дыңналып келчик.

5. Чогаадыгның дерилгезин чедир кылбаан школа директорлары, комиссия кежигүннерин база төпче келдиргеш, частырыгларын эттирер дээрзи ынчан-на биске база билдине берген.

Мындыг хевирлиг ажылдың түңнелинде чүү деп чугаалаар боор? Чыл келген тудум, школа доозукчулары бодунуң 10-11 чыл иштинде билиин шыны-биле бадыткаар дээш эвес, а шын-меге-даа болза, хайыралыг 100 баллды, хайыралыг алдын, мөңгүннү алыры чугула болур ышкажыл. А чаш уругну (бо таварылгада - доозукчуну) чүге өөредип турарывыс ол?

Эрткен неделяда төп телевидение дамчыштыр «Свобода и справедливость» (Хосталга болгаш чөптүг чорук) деп дамчыдылгага ЧКШ-ның дугайында чугаалажып турганын сактып ор мен. Ук шылгалдаларның хамык чажыттарын аңаа доозукчулар боттары безин ажыдып, ол шылгалдаларга дорт хамаарылгалыг даргалар, депутаттар маргыжып, изиг-изиг тутчуп туржук. Ол-ла шимээн аразындан «шынчы болгаш чөптүг чорук» дээн хевирлиг сөстер дыңналып кээп турду… . 

Амгы сайзыраңгай үеде, бистиң тыва чонувуска, тыва уруг-дарыывыска ындыг сөстер база таныттынмас, утказы билдинмес сөстер апаар болза, коргунчуун аа… .

Башкы кижиниң өөредип турар сургуулу дээш, харыысалгазы, езулуг быжыг билиг-биле чепсеглээр дээш, туруштуу база өөреникчиниң алган билиин хынадыры-биле шылгадырының айтырыгларын мындыг карак чаар, меге чүүлдер-биле холуп алырывыска, ооң соонда салгалдарывыстан чүнү негээр бис.

«Багын чугаалаарга, бачыды арлыр» тыва мерген чугаа бар болгай. Ооң-биле чергелештир «Шынын чугаалаан кижиге кижи өштүг» деп чугаалаары дег, бистиң бо чүүлүвүске удурланыр хөөннер туруп кээрин билип тур бис. Ынчалза-даа чаа-ла амыдыралче кирип олурар, ооң эжиин ажыдып үнүп олурар уругларывысты чүге өөредип турарывысты башкылар, ада-иелер бодап, миннип турар бис бе? Алдын, мөңгүн медальдарны меге, хоозун чайыр-биле чаггаш, сөңнээривиске, оларның эдилекчилеринге кайы хире шиңгээл болурун боданыр үе келбээн эвеспе.

Бо материалывыста кайы-даа школаның, башкының база доозукчунуң ат-сывын адаваанывыстың чылдагаанын номчукчу билип каар боор. Бо чүүлдү номчааш, ук тема-биле холбаалыг улус боттары билип, иштинде түңнелин үндүрер боор дээрзинге идегеп арттывыс.

Доржу К.Б. – комиссияның даргазы, Чамзырын Е.Т., Күжүгет М.А. – комиссия кежигүннери

 

Обновлено 07.11.2013 17:05
 
Солун-дур бе? Эштериңге чугаала:

Добавить комментарий


Защитный код
Обновить

Үлегер домактар

Аныяаңдан адың камна

Бак сагыш башка халдаар

Далашкан күске сүтке дүжер

Тывызыктар

Тывызыым дытта, тоолум дошта

Итпе, итпе, кузуптар мен

Ашак-кадай чогушкан, аал ишти тоттурган

Тариналар

ОМ МАНИ ПАД МЕ ХУМ

ОМ ТАРЕ ТУУ ТАРЕ ТОРЕ СУУ ХАА

ОМ АРА БАЗА НАДИ